<< previous
next >>
> Taal der Traditie Een taal voor het onzegbare Apostolische Uitbreiding (1) Apostolische Uitbreiding (2)

VERWANTE WOORDEN

Aanleiding tot deze artikeltjes omtrent de apostolische uitbreiding, was de uitgave in het Nederlands van een werk van Archim. Zacharias over de uitbreiding van het hart > zie hier rechts

In gesprekken over de betekenis van deze uitdrukking, bleek het bijzonder verhelderend de verwante Griekse woorden nader te bezien.

> hieronder enkele notities daaromtrent ....


de taal der traditie de apostolische uitbreiding (2)

Op deze pagina

Verwante woorden Apostolische uitbreiding Platytera (icoon)


Archim. Zacharias
in het Nederlands

Sinds de eerste
Nederlandse uitgave van
het boek “Weest ook gij
uitgebreid
”, door Orthodox
Logos, zijn nog meer van
zijn werken in het
Nederlands verschenen.

Voor nadere informatie
(incl inhoud en citaten)
> zie de boekpagina


Over de dankzegging

Een bijzondere tekst
uit genoemd werk
> Teksten 1.1.
De grote wetenschap

DE APOSTOLISCHE UITBREIDING


- πλατυσμός
uitgebreid - uitbreiden - uitbreiding


Aan het begin van de voorgaande overweging hebben wij genoemd, dat de Vaders de aanmaning “Weest ook gij uitgebreid” niet zozeer verstaan op het aardse vlak – als een deugd of een gave in mentale of emotionele zin – maar in een diep geestelijke zin.

Een genadegave

Archimandriet Zacharias spreekt in zijn werk over de “uitbreiding van het hart”, en soms over de “apostolische uitbreiding”, als een bijzondere genadegave. Het is bijzonder te zien hoe de verwante Griekse woorden in dit verband op verschillende manieren terugkomen in de Traditie van de Kerk.

Wijder dan de hoogste hemelen

Zo wordt in de hymnografie gesproken over de Moeder Gods, die “wijder dan de hoogste hemelen” werd (cf. Basilius-liturgie). Vandaar de benaming voor de icoon ‘platytéra’, van het woordje ‘platýs’ (πλατύς) – in deze veelgebruikte vertaling dus weergegeven als ‘wijd’ resp. ‘wijder’.

Het verwante zelfstandige naamwoord is ‘plátos’ (πλάτος), de ‘breedte’. Een sleuteltekst in dit verband is o.a. Ef.3:18, in het gebed van de apostel Paulus, dat ook de Efeziërs deze apostolische uitbreiding (platysmós/ πλατυσμός) zouden mogen ontvangen:

“...om samen met al de heiligen te begrijpen,
welke de breedte, en de lengte,
en de hoogte , en de diepte zij,
en de liefde van Christus te kennen,
die de kennis te boven gaat,
opdat gij vervuld wordt
tot in al de volheid van God” (Ef.3:18-19)

In vrije ruimte

De Griekse woorden ‘platýs’ en ‘plátos’ hebben vooral betrekking op de uitgestrektheid van de ruimte, bv. het plein of de brede straat, in tegenstelling tot de nauwe straatjes en steegjes in oude steden en dorpen – d.w.z. de open ruimte waarin men zich vrij kan bewegen en vrij kan ademhalen.

Het bijbehorende werkwoord wordt in de Psalmen meermalen gebruikt in die richting, in een bede om verlossing uit de benauwdheid van de verdrukking door de mensen. Terwijl het in concrete zin dus ook een plaats kan betreffen, waar vele mensen samen kunnen zijn – tot en met de ‘breedte’ van heel de wereld.

Een innerlijke staat

Doch de apostel Paulus gebruikt dit werkwoord in verband met een innerlijke staat van de mens zelf. En zoals we zien in het voorbeeld van de Moeder Gods, betreft dit niet slechts de innerlijke ‘verruiming’ van iemands denken of gevoelens, maar een wezenlijk ‘groter worden’ (in geestelijke zin) door het omvatten van de Heer Zelf.

De Vleeswording van het Woord in haar moederschoot is uniek. Maar, zoals de Vaders ons leren, elke mens is geroepen om in gebed de gehele wereld te omvatten, en tegelijkertijd een vat te worden van het leven van God Zelf.

Dan wordt de gehele mens tot hart

En hiermee raken we aan de grenzen van de taal. Want dit is een zaak van het hart – en wanneer de mens een dergelijke staat wordt geschonken, dan wordt de gehele mens tot hart. De grenzen van ruimte en tijd blijken geen begrenzing meer te zijn, wanneer de eeuwigheid binnentreedt in het binnenste van de mens.

En zo vinden we zowel in het Nieuwe als in het Oude Testament deze verbazingwekkende uitdrukking m.b.t. de ‘uitbreiding’ van het hart – in oude vertalingen inderdaad verstaan in de zin van een ‘groter worden’ of ‘wijder worden’ van het hart (zie o.a. KJV, Statenvert.).

Geworteld in de taal van de Schriften

De vertaler wordt hierbij echter gesteld voor een lastig probleem. Want één van de grote kwaliteiten van de ‘taal der Traditie’ is de hoorbare verwantschap tussen de diverse teksten en de daarin voorkomende verwante begrippen. Dit geldt allereerst binnen de eenheid van het Nieuwe en Oude Testament, maar vervolgens strekt dit zich ook uit tot de woorden van de heilige Vaders, die doorgaans diep geworteld zijn de taal van de Schriften.

In een werk als “Weest ook gij uitgebreid” wordt bovendien een enkele Bijbelse uitdrukking gebruikt als zelfstandig naamwoord, als werkwoord, als voltooid deelwoord (ook bijvoeglijk gebruikt) – en dat zowel in Schriftverwijzingen, als in hedendaags commentaar hierop.

Zo breed mogelijk bruikbaar

Gezien de uiteenlopende Bijbelvertalingen is het zoeken daarom allereerst naar een uitdrukking, die in de verwante teksten binnen de Schriften zo breed mogelijk bruikbaar is – daarbij tevens rekening houdend met het beschrijvende gebruik bij de Vaders, op grond van hun begrip van de tekst van de Apostel en daarmee verwante teksten.

De uitbreiding van het hart

Een prachtige tekst in dit verband is bv. LXX Psalm 118(119):32 – vanuit het Grieks te vertalen als: “Ik zal voortsnellen op de weg van Uw geboden, wanneer Gij mijn hart hebt uitgebreid”. Dat wil zeggen, de mens kan de geboden pas werkelijk vervullen, wanneer hij deze genadegave heeft ontvangen van de ‘uitbreiding van het hart’.

Pas dan is hij in staat om de grote geboden te vervullen: God werkelijk lief te hebben met geheel zijn wezen, en zijn naaste als zichzelf. Want dan kent hij in zijn diepste wezen de waarachtige eenheid met zijn Schepper, zowel als met al zijn medemensen.

Uit het leven van de heiligen blijkt, hoe deze liefde zich vóór alles uitdrukt in een leven van gebed – in de onophoudelijke, nimmer verbroken dialoog met God, Die de Bron is van alle waarachtige liefde.

Ontleend aan de Statenvertaling

Het werkwoord ‘uitbreiden’ is ontleend aan 1Kor.6:13 in de Statenvertaling; in de Psalmen spreekt deze vertaling over ‘verwijden’: “... als Gij mijn hart verwijd zult hebben”.

Doch dit laatste, hoe goed het ook aansluit bij het “wijder” worden uit de hymne tot de Moeder Gods, heeft in onze tijd een nogal ongelukkige blijklank. Medische termen als ‘vaatverwijding’ en ‘hartvergroting’ doen de hiermee verbonden Nederlandse werkwoorden al gauw klinken als een kwaal, in plaats van een genadegave.

Soms kan dit worden opgelost door een iets andere bewoording – archimandriet Adriaan vond de schoonklinkende oplossing: “... omdat Gij mijn hart hebt wijd gemaakt”. Maar helaas is zoiets niet overal mogelijk.

Uiteenlopende vertalingen

Opvallend is, hoe recentere vertalingen neigen tot een meer morele of emotionele invulling. De Psalmvertaling van V/d Zeijde, die vooral uitblinkt in poëtisch Nederlands taalgebruik, heeft hier “... Gij neemt de druk van mijn hart”, wat met name de innerlijke ervaring van de mens zelf betreft.

De NBG’51, die in andere gevallen vaak aansluit op de Statenvertaling, spreekt in Psalm 118(119) over het ‘verruimen’ van het hart (“... want Gij verruimt mij het hart”) – in sommige opzichten geen slechte vertaling. Doch daarmee verwante Nederlandse begrippen als ‘ruimhartig’ en ‘ruimdenkend’ – hoe hoogstaand dit soms ook kan zijn – blijken niet werkelijk aan te sluiten bij het begrip van de Vaders.

Omwille van de waarheid

Immers, deze begrippen hebben in het Nederlands ook de betekenis gekregen van een uiterst ‘liberale houding’, wat in onze tijd zelfs neigt tot de idee, dat elk ‘zijn eigen waarheid’ heeft. Waarmee men dan wil zeggen – en dat is het werkelijke probleem – dat ‘de Waarheid’ in feite niet bestaat.

Terwijl juist in de Orthodoxe Traditie blijkt hoe de heiligen, die de heerlijkheid Gods hebben aanschouwd, tot precies de tegenovergestelde conclusie komen.

Hoezeer de heilige Silouan ook was geraakt door de liefde Gods, dit bracht hem niet tot de idee dat “het niet uitmaakt wat wij geloven”. Integendeel, meer dan veertig jaar lang bad hij onder tranen voor het behoud van allen – onder tranen, omdat hij wist in welke wanhopige duisternis de mens verkeert, die Gods genade niet wil aanvaarden.

Om heel de mensheid te omvatten

Martelaren en belijders verkozen pijnlijke martelingen en zelfs de dood, boven het belijden van een ‘waarheid’ die niet strookte met de heerlijkheid van de éne Waarachtige God, Wiens genade zij kenden.

Maar hun hart was inderdaad “uitgebreid”, en omvatte heel de mensheid van alle tijden – hun biddende hart werd, als iemand die zijn armen wijd uitbreid, om allen in liefde te omvatten. Is het misschien ook daarom, dat men – in een oude gebedshouding – bij het staan voor God de armen uitbreidde in gebed?

(Oude afbeeldingen hiervan tonen niet een uitstrekken naar omhoog, maar een simpelweg uitbreiden, als om heel zijn wezen te openen om de genade te kunnen ontvangen.)

Uitbreiden – uitbreiding – uitgebreid

Uiteraard zou over elk van deze woorden nog veel meer gezegd kunnen worden. En elke mogelijke vertaling heeft zo z’n eigen kwaliteiten en beperkingen. Maar na alle overweging en afweging staat de vertaler uiteindelijk voor een heel praktische vraag: Welk werkwoord is uiteindelijk de best bruikbare keuze – ook in de diverse vormen daarvan.

En in dat opzicht werd tenslotte gekozen voor het oude woord ‘uitbreiden’ (naast ‘uitbreiding’ en ‘uitgebreid’), dat in dagelijks Nederlands ook het bovengenoemde concrete beeld oplevert van het uitbreiden van de armen om allen in liefde te omvatten:

Zo wordt, in het aanschouwen van Gods heerlijkheid, het hart van de biddende mens uitgebreid om allereerst het leven van God Zelf te ontvangen - met als gevolg dat de mens dan ook allen omvat in vurig gebed, vervuld van de liefde Gods.


+ Herfst A.D. 2014 / Pascha A.D. 2015


PLATYTERA

Een prachtig beeld dat dit alles illustreert, is de houding van de Moeder Gods op genoemde icoon van de ‘Platytera’ - in haar gebed tot God voor heel de mensheid, terwijl zij in zichzelf de Heiland Zelve mag omvatten.

> Voor een voorbeeld van deze icoon, zie hieronder

Moeder Gods ‘Platytera’ (bron:
St. Panteleimon’s Church, Athene)

> BIJBEL Etc
NL: ATELIER
> Taal der Traditie

Mobile Menu

NL
Share via e-mail
CONTACT SEARCH FAQ